‘Schaarstementaliteit’

Posted on 17 december 2013

2


“Waarom nemen armen zoveel domme beslissingen?,” vraagt Rutger Bregman zich af in de correspondent“Het is een harde vraag aldus Bregman, maar de cijfers zijn nog harder: ze lenen meer, sparen minder, roken meer, sporten minder, drinken meer, voeden slechter op en eten vaker bij de McDonald’s.” 

Ik heb het me na een huisbezoek inderdaad regelmatig afgevraagd. Hoe is het toch mogelijk dat je weet dat je financieel moeilijk zit en toch de post niet meer open maakt en rekeningen laat slingeren? Hoe is het toch mogelijk dat een vluchtelingengezin met nauwelijks een inkomen wel beschikt over een enorme flatscreen TV, maar voor het dagelijks brood vrijwel afhankelijk is van de voedselbank? En hoe krijg je het voor elkaar merk-cigaretten te blijven roken wanneer je kind geen fiets heeft om naar school te gaan? Dat is toch geen normaal rationeel gedrag?

Rutger Bregman baseert zijn artikel op het werk van de Amerikaanse professor Eldar Shafir. Deze Shafir combineert kennis van de economie met nog veel meer kennis van de psychologie. “Als mensen schaarste ervaren, en dat kan schaarste aan van alles zijn, gebeurt er iets met de werking van hun geest. Schaarste laat je focussen op je directe gebrek: de rekening die morgen moet worden betaald of de vergadering die over een paar minuten begint. Zo verdwijnt het langetermijnperspectief. ‘Schaarste slokt je op’.”

Een gevoel van schaarste laat je psychologisch gezien dus weinig ruimte om te kijken naar de (middel)lange termijn, aldus Shafir. Een vriend van me die net schuldenvrij is zegt het als volgt. “Wanneer je in de financiële shit zit ben je echt niet dommer dan de rest van de wereld. Je hoofd zit gewoon vol met de zorgen van alledag. Ik was zo druk bezig met het malen over de vraag hoe ik die deurwaarder kwijt kon raken dat ik me er niet toe kon zetten de post te openen. Om maar te zwijgen over stoppen met roken. Terwijl ik echt wel wist dat ik beiden moest doen.”

Schaarste is bovendien een relatief begrip volgens Shafir.  “Schaarste ontstaat niet alleen bij een gebrek aan inkomen, maar ook bij een teveel aan verwachtingen. Eigenlijk is het simpel: als je meer geld, tijd, vrienden of calorieën wilt, dan ervaar je ook eerder een gevoel van schaarste. En wat je wilt, wordt in hoge mate bepaald door wat de mensen om je heen al hebben.”

“Daar heeft die professor van je zeker gelijk in”, aldus mijn vriend. “Je kinderen zien andere kinderen spelen met het meest schitterende speelgoed. Wij hadden er het geld niet voor, dat wist ik best. Maar je wilt toch het beste voor je dochters maak je jezelf wijs. En dus koop je iets waarvan je weet dat je het niet kan betalen.”

Shafir is best overtuigend. Schaarste aan iets, hoe relatief ook, kan mensen dermate in beslag nemen dat er geen ruimte meer overblijft voor het maken van rationele beslissingen. Dat is geen kwestie van gebrek aan intelligentie of karakter. Shafir: “Ze nemen geen domme beslissingen omdat ze dom zijn, maar omdat ze in een context leven waarin iedereen domme beslissingen zou nemen.”

Als Shafir gelijk heeft dan helpen ‘duwtjes in de goede richting’ van de overheid maar matig. En dan helpen de strafkortingen die we straks van Klijnsma verplicht op moeten leggen in veel gevallen averechts. Als het waar is dat een hoofd gewoon ‘te vol’ kan zitten, dan helpt een beetje ontzorgen misschien nog het best. Dan helpt een ‘schuldhulpmaatje’ die je gewoon even helpt met die ‘papierwinkel’. Dan helpt een stichting ‘leergeld’ die gewoon regelt dat je kind wel kan sporten. Dan helpen trajecten van de gemeente die er voor zorgen dat je een ritme hebt. En dat er meer ruimte in je hoofd komt om gewoon even op adem en op verhaal te komen.

Het werk van Shafir zet je op zijn minst aan het denken. En is verontrustend en troostrijk tegelijkertijd. Misschien omdat zijn denken vooral menselijk is. Ik ga zijn boek  Schaarste. Hoe gebrek aan tijd en geld ons gedrag bepalen, zeker kopen. Ik ben zeer benieuwd.

Posted in: Uncategorized