Geld en goede bedoelingen

Afghaanse boeren en ook de Taliban verdienen goud geld aan de papaverteelt. Papaver is de grondstof voor heroïne. Dus kwam er een prachtig plan. Met de inzet van veel subsidiegeld zouden de arme boeren vast massaal saffraan in plaats van papaver gaan telen. Helaas. De boeren in Afghanistan zijn wel arm maar niet dom. Miljoenen dollars verder wordt er meer papaver verbouwd dan ooit. Hoe kan dat?

Boeren die van papaver overstappen op saffraan krijgen geld. Het loont dus om eerst zoveel mogelijk papaver te gaan verbouwen. Papaver levert meer geld op, groeit overal en de pakkans is laag. En wordt je papaverteelt een keer echt aangepakt, dan stap je over op saffraan en vang je er nog een berg subsidie op ook. Geld en goede bedoelingen zijn geen garantie voor succes.

Wie alleen een hamer als gereedschap heeft wil overal op timmeren. Beleidsmakers hebben meer geld dan fantasie. Om een wenselijk effect te bereiken wordt vaak de subsidiekraan open gezet. Om er na een tijdje achter te komen dat het gewenste resultaat uitblijft of de regeling onbetaalbaar wordt. Of, en dat is nog erger, dat het gewenste resultaat wordt behaald maar het middel erger blijkt dan de kwaal.

Biobrandstof, bijvoorbeeld, zou goed zijn voor het milieu en zou bovendien de afhankelijkheid van gas en olie sterk verminderen. Overheden hebben het gebruik van biobrandstof dus sterk gestimuleerd. En met succes. Het gebruik van biobrandstof (o.a. palmolie) is sterk toegenomen. Net zoals de ontbossing die voor de productie ervan noodzakelijk is. Bovendien wordt er steeds minder voedsel voor de lokale markt verbouwd. Met palmolie is tenslotte meer te verdienen.

Dat we in Nederland (en elders op de wereld) nauwelijks enig zicht hebben op het effect van subsidiegeld is wel duidelijk. We weten vaak niet wat het effect is van de miljarden aan subsidies die worden gegeven. De evaluatie van de verschillende subsidieregelingen is vaak gebrekkig en de Kamer krijgt soms ‘gekleurde informatie’ gepresenteerd. Dat blijkt uit een  onderzoek van de Algemene Rekenkamer.

Wat we wel weten is dat van veel (subsidie) regelingen makkelijk misbruik gemaakt kan worden. We kennen de ‘Bulgarenfraude’. Maar ook fraude met subsidie op zonnepanelen is kinderlijk eenvoudig. Wie gebruik wil maken van zo’n subsidie hoeft alleen maar een offerte op te sturen en het ministerie maakt de subsidie over. Er vindt vrijwel geen controle plaats of de panelen ook daadwerkelijk geplaatst zijn.

Geld en goede bedoelingen zijn geen enkele garantie op succes. Sterker nog. Gratis geld brengt het slechtste in de mens naar boven. Als overheid wil je uitvoeringskosten zo laag mogelijk houden. En je wilt dat veel mensen van een regeling gebruik maken om het effect zo groot mogelijk te laten zijn. Maar een overheid die om begrijpelijke redenen niet 100% wil controleren in combinatie met mensen die gebruik willen maken van mogelijkheden en kansen voor open doel, dat is vragen om ellende.

Misschien moeten we als overheid leren zeer terughoudend te zijn met stimuleren van gewenst gedrag door middel van het verstrekken van geld. In het groot en in het klein. Misschien is het eenvoudiger maken van regelgeving en het  gemakkelijker en goedkoop verstrekken van vergunningen wel het hoogst haalbare. Geld en goede bedoelingen zijn geen garantie voor succes. In tegendeel zou ik bijna zeggen. Nu we dat weten moeten we leren daarnaar te handelen. En dat zal nog een hele klus zijn.